Misverstanden
Meriam: “Rouwen is moeilijk, maar er voor iemand zijn die rouwt, is ook zoeken.
Hoe vul je als omgeving het gat op dat iemand achterlaat?”
Meriam weet hoe het is om een dierbare te verliezen.
Ondanks haar eigen ervaringen met rouw worstelt ze met het rouwproces van mensen in haar omgeving. Hoe sta je iemand zo goed mogelijk bij na een overlijden? Kun je het wel goed doen? “Rouwenden voelen zich vaak in de steek gelaten door hun omgeving. Maar die omgeving kan je simpelweg niet aanvoelen wat iemand op welk moment nodig heeft.
Voor mijn 24e kende ik nog geen grote verliezen. Tot mijn moeder op 45-jarige leeftijd plotseling overleed aan een hartstilstand. Dat kwam hard en rauw binnen. Het was een tijd van overleven.
Ik sprak er weinig over met mijn vader en zus, beiden geen praters. Als ik in de weekenden thuis was, kwamen de herinneringen aan mijn moeder juist naar boven. Maar de rest van het gezin zat op die momenten niet op mijn verdriet te wachten. Zij moesten het al de hele week met elkaar rooien. We zaten op compleet verschillende rouwsporen.
Ook nu, 25 jaar later, ben ik nog vaak met mijn moeder bezig. Het feit dat ik ouder dan haar ben geworden, spookt elke verjaardag door mijn hoofd. Ik ben niet bang voor de dood, maar besef wel dat het zomaar voorbij kan zijn. Dat zie ik als iets goeds; ik leef bewust. Ik geniet elke dag van wat ik heb en ben niet zozeer bezig met wat ik allemaal nog moet.
Ik heb de afgelopen jaren vaker met de dood te maken gehad, zowel privé als in mijn werk als verpleegkundige.
Het overlijden van de 15-jarige dochter van goede vrienden heeft de grootste impact gehad. Ouders die afscheid moeten nemen van hun kind, dat is met niets te vergelijken. Ik heb gemerkt hoe lastig het is om er op de juiste manier voor een ander te zijn. Ik sta voor mijn vrienden klaar, maar ik weet niet hoe het is om een kind te verliezen. Hoe weet ik of ik het juiste doe? En hoe voel ik aan ik wat zij op welk moment nodig hebben? Daar kunnen we gelukkig goed met elkaar over praten. Mijn man en ik hebben aangegeven: ‘We doen ons best, maar laat ons ook weten wat je nodig hebt’. We sturen ze kaartjes, we praten samen over hun dochter en ik stuur regelmatig een appje met de vraag hoe het vandaag gaat. Als ik dan terugkrijg dat ze het moeilijk hebben, dan vraag ik wat ik voor ze kan doen.
We hebben hierin met zijn vieren een weg gevonden. Ik kan zelfs zeggen dat het onze vriendschap heeft verdiept. Maar er zijn ook nabestaanden die moeilijker over hun verdriet praten. Die liever geen vragen krijgen, omdat ze dan aan hun verlies herinnerd worden.
Ik lees vaak dat mensen na een overlijden teleurgesteld zijn. Dat ze zich eenzaam en in de steek gelaten voelen. Ik vraag me dan af: heb je dat ook uitgesproken? Weet jouw omgeving wat je nodig hebt? Door aannames ontstaan er misverstanden. Er is geen goed of fout in rouw. En zo is er eigenlijk ook geen goed en fout in hoe je een rouwende het beste helpt. In plaats van te oordelen, kun je de mensen om je heen tools geven om jou te helpen. En dan alsnog is het goed te beseffen dat rouwen per definitie eenzaam is. Na het overlijden van mijn moeder had ik veel steun aan mijn tante. Maar ook zij had verdriet om haar zus. En dat is weer een ander soort rouw dan de rouw die je als dochter ervaart. Het is toch iets waar je in je eentje doorheen gaat.
Wat me zo is bijgebleven toen de dochter van vrienden overleed, is de vrede die zij had met haar naderende dood. Ze zag af van levensverlengende chemotherapie en accepteerde dat de dood zich daardoor sneller zou aandienen. Haar ouders waren in staat om haar los te laten. Zij gunden hun dochter rust. Dat vind ik zo krachtig. Ze hebben heel bewust afscheid van elkaar kunnen nemen. Hun laatste momenten stonden in het teken van samenzijn.
Als verpleegkundige zie ik dat mensen de dood van een geliefde maar moeilijk kunnen accepteren. We willen mensen zo graag bij ons houden, dat we niet inzien dat iemand niet meer te behandelen is. Wat je ziet is dat de stervende daardoor ook blijft vechten, geen ruimte voelt om rustig afscheid te nemen. Dat is zo zonde. Je mist zoveel moois met elkaar. Daarom zou ik mensen willen meegeven: ook loslaten is een vorm van liefde.
Dat is niet zo. Is er sprake van een ziekbed – een geliefde heeft bijvoorbeeld kanker of de ziekte van Alzheimer – dan begint het rouwproces al eerder. Een gezond iemand zien aftakelen, zorgt vaak voor veel verdriet. Je rouwt om het verlies van de gezondheid van je geliefde, van de mens die hij/zij ooit was en van jullie leven samen. Dit wordt ook wel ‘anticiperende rouw’ genoemd. Vooral mantelzorgers – degenen die de zieke verzorgen – hebben er last van.
De omgeving begrijpt deze vorm van rouw vaak niet goed (“Wat zeur je nou, hij/zij leeft toch nog”), waardoor mensen zich eenzaam en geïsoleerd kunnen voelen. Uit onderzoek van de Universiteit van Indianapolis blijkt zelfs dat mantelzorgers meer worden gekweld door hun anticiperende rouw dan door de vaak zware verzorgingstaken of het gebrek aan praktische steun.
Dat is helemaal niet nodig. Gaat het om iemand aan wie je sterk gehecht bent – een kind of partner – dan kost dat meer tijd.
Uit onderzoek van de Duke University in de Verenigde Staten blijkt dat de meeste mensen pas drie maanden na het overlijden van hun partner de diepste dip hebben. Daarna gaat het langzaam beter. Uit ander onderzoek, van de Ohio State University, blijkt dat er rond de vijfhonderd dagen na het overlijden een soort keerpunt ontstaat: na die vijfhonderd dagen voelen mensen zich gemiddeld genomen een stuk beter dan daarvoor.
Hoewel de tijd het grootste deel van de wond vaak heelt, laten veel verliezen zich nooit helemaal verwerken. Psychologe Leoniek Wijngaards doet aan de universiteit van Utrecht onderzoek naar rouw: “Ook na veel jaren kan het gemis nog groot zijn. Wel wordt op een gegeven moment de acute rouw – het niet kunnen begrijpen en accepteren dat het gebeurd is – minder. Maar het leven wordt nooit meer hetzelfde. Kun je je leven na een tijd weer op een zinvolle wijze voortzetten, met daarin een plaats voor het overlijden, dan heb je het op een goede manier verwerkt.”
Helaas is dat niet altijd het geval. In zijn boek Psychologische hulpverlening aan ouderen onderscheidt psycholoog Huub Buijssen een aantal vormen van zogeheten gecompliceerde rouw. Bijvoorbeeld als mensen na een aantal jaren nog steeds even intens rouwen als in het begin, of rouwgevoelens (on)bewust onderdrukken en vermijden. Gecompliceerde rouw zorgt voor veel psychische klachten en kan uitmonden in een chronische depressie.
Het risico op gecompliceerde rouw is het grootst voor mensen met een slechte gezondheid, mensen die weinig steun uit hun omgeving ervaren en mensen die weinig zelfvertrouwen hebben.
Onderzoekers schatten dat tussen 5 en 15 procent van de nabestaanden last heeft van gecompliceerde rouw en daarbij professionele hulp nodig heeft. Wie in zijn leven gevoelens bij minder heftige verliezen – een dode cavia of overleden ver familielid – durft te uiten of geleerd heeft te uiten, heeft later minder kans op gecompliceerde rouw bij een groter afscheid.
Dat kan juist heel goed zijn. Psychologe Leoniek Wijngaards: “Vroeger dacht men dat je na het overlijden alle banden met de overledene moest verbreken om het overlijden echt te kunnen verwerken. Tegenwoordig is het idee juist dat een band houden met de overledene positief kan werken.”
Uit onderzoek blijkt dat nabestaanden die tegen hun overleden partner praten, zich beter voelen dan degenen die dat niet doen. Het gevoel dat de ander er nog is, kan troost geven en helpen de overgang te maken naar een leven zonder partner.
Maar dit geldt niet voor iedereen.
Uit onderzoek van de universiteit van Bergen (Noorwegen) blijkt namelijk dat mensen die de aanwezigheid van wijlen de partner als extreem positief of extreem negatief ervaren, juist meer problemen hebben.
Psychologe Martine Delfos, schrijfster van De schoonheid van het verschil: “In beide gevallen hebben mensen moeite om het overlijden te accepteren. Ze staan niet met beide benen in de realiteit of zitten nog vol spijt- of schuldgevoelens.”
Niet per se. Of praten de juiste manier is om met een verlies om te gaan, hangt bijvoorbeeld al af van de vraag of je een man of een vrouw bent.
Psychologe Martine Delfos: “Mannen zijn meer dan vrouwen geneigd hard te gaan werken of te sporten. Vrouwen gaan vaker juist beter met hun verdriet om door te praten en steun te zoeken bij anderen.”
Het verschil tussen mannen en vrouwen in rouwen kan tot huwelijks¬problemen leiden als bijvoorbeeld een kind overlijdt.
Delfos: “Dat verschil in rouwgedrag kan partners uit elkaar drijven, juist op het moment dat ze elkaar het meest nodig hebben. Denkt de man: ze blijft er maar over doorgaan, terwijl de vrouw denkt: hij vlucht in zijn werk!”
De waarheid is dat praten én werken zinvolle strategieën zijn om de pijn te verlichten. Het gaat er niet zozeer om dat partners precies hetzelfde rouwen, maar dat partners van elkaar accepteren dat ze het elk op hun eigen manier doen.
Dat maakt wel uit. Leoniek Wijngaards: “Alhoewel het verlies even groot blijft, ongeacht hoe iemand overleden is, is de schok groter als het overlijden plotseling is.”
Is een geliefde omgekomen als gevolg van een misdaad of ongeluk, dan kunnen nabestaanden zelfs kampen met een posttraumatische stressstoornis, vooral als ze zelf aanwezig waren bij het ongeluk.
Nabestaanden kunnen maanden-, of zelfs jarenlang last hebben van nachtmerries, flashbacks, -depressieve gevoelens, ernstige prikkelbaarheid en hevige schrikreacties.
Komt daarentegen een sterfgeval niet (helemaal) onverwacht, bijvoorbeeld door een ziekbed, dan hebben mensen de gelegenheid om al voor het overlijden afscheid te nemen en het verlies sneller te accepteren. Dat geeft ze een ‘voorsprong’ in de rouwverwerking. Maar een ziekbed moet ook weer niet te lang duren. Psycholoog Huub Buijssen: “Vaak zien we bij ouderen dat een langdurig ziekbed van de partner hun krachten sloopt; men is helemaal leeg en op als het echte rouwproces nog moet beginnen.”
Dat is niet waar. Wel zijn er verschillende fasen te onderscheiden in het rouwproces.
In haar boek Lessen voor levenden onderscheidt de wereldberoemde, in 2004 overleden psychiater Elisabeth Kübler-Ross vijf van deze rouwstadia:
1. ontkenning, 2. woede, 3. marchanderen (‘stel dat … was gebeurd?’), 4. depressie, en 5. acceptatie.
Als rouwende hoef je echter niet per se alle fasen te doorlopen, of dat in een vaste volgorde te doen: er is geen vaststaand plan of schema om van verdriet te helen, aldus Kübler-Ross.
Acceptatie van het verlies heeft vaak ook nog zingeving tot gevolg.
Over haar eigen rouw – twee miskramen en het overlijden van haar ex-man – zei Kübler-Ross bijvoorbeeld: “Nu besef ik dat mijn levenswerk niet mogelijk zou zijn geweest als die droevige speling van het lot me niet een bepaalde kant op had gestuurd.”
Dat is niet waar. Hoewel het overlijden van een geliefde zeer pijnlijk is, kun je er emotioneel en psychisch ook van groeien.
Een moeder van wie het kind overleed: “Sinds de dood van mijn zoon ben ik een stuk milder geworden voor anderen. Ik veroordeel mensen minder snel. Ik heb geleerd dat iedereen zijn redenen heeft om iets te doen. Wel had ik het graag op een andere, makkelijker manier geleerd.”
Volgens de Amerikaanse psychiater Irvin Yalom, schrijver van Tegen de zon in kijken, zorgt het overlijden van een geliefde er vaak voor dat mensen wakker worden geschud. Ze realiseren zich opeens wat écht belangrijk is in het leven: hun relaties met anderen, de natuur, vriendschap en liefde. Yalom: “In een dergelijke gemoedstoestand nemen mensen zich voor om alleen nog maar dingen te doen die ze echt belangrijk vinden en waar ze helemaal achter staan.
Ze durven (eindelijk) ¬radicale beslissingen te nemen die hun leven ten goede komen.”
Bovenstaande leerden we van de organisatie: Carend
Uiteraard zijn we altijd van harte bereid er met u over in gesprek te gaan.
Heeft u hulp of informatie nodig, neem dan vrijblijvend contact met ons op.
Annebee : 06 4620 85 88
Jannie : 06 2632 8222
www.ondersteunendbijverlies.nl